PCOS / PMOS

Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και βάρος

Γιατί η απώλεια βάρους είναι συχνά πιο δύσκολη και τι βοηθά πραγματικά

Για πολλές γυναίκες με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS/PMOS), το βάρος είναι το μεγαλύτερο καθημερινό θέμα και ταυτόχρονα η συχνότερη πηγή ενοχών. Πολλές ακούν εδώ και χρόνια την ίδια συμβουλή: «Χάστε βάρος και όλα θα φτιάξουν». Η συμβουλή αυτή παραβλέπει ότι η δυσκολία με το βάρος στο Σύνδρομο έχει ορμονική και μεταβολική βάση.

Γι' αυτό η διεθνής οδηγία του 2023 δεν βλέπει το βάρος ως προσωπική αποτυχία, αλλά ως μέρος του Συνδρόμου. Στόχος δεν είναι μια γρήγορη απώλεια βάρους, αλλά ένας υγιής μεταβολισμός, η πρόληψη περαιτέρω αύξησης του βάρους και μια καλύτερη ποιότητα ζωής.

Πόσο συχνό είναι το αυξημένο βάρος στο Σύνδρομο

Μια ανασκόπηση του 2012 δείχνει ότι οι γυναίκες με το Σύνδρομο έχουν συχνότερα υπέρβαρο, παχυσαρκία και κυρίως λίπος στην κοιλιά από τις γυναίκες χωρίς αυτό. Η συχνότητα διαφέρει πολύ ανάμεσα σε χώρες και πληθυσμούς. Ταυτόχρονα, ένα μεγάλο μέρος των γυναικών με το Σύνδρομο έχει φυσιολογικό βάρος. Το Σύνδρομο δεν είναι λοιπόν συνέπεια του αυξημένου βάρους, αλλά το αυξημένο βάρος επιδεινώνει σχεδόν όλα τα συμπτώματά του.

Μια μακροχρόνια αυστραλιανή μελέτη σε νέες γυναίκες δείχνει επίσης ότι οι γυναίκες με το Σύνδρομο παίρνουν βάρος πιο γρήγορα με τα χρόνια από τις άλλες γυναίκες. Γι' αυτό η οδηγία συστήνει προσοχή στην πρόληψη της αύξησης του βάρους ήδη από την εφηβεία.

Γιατί αυξάνεται το βάρος

Στο κέντρο βρίσκεται η αντίσταση στην ινσουλίνη. Τα κύτταρα ανταποκρίνονται λιγότερο στην ινσουλίνη, και το πάγκρεας παράγει περισσότερη ινσουλίνη για να κρατήσει το σάκχαρο σε φυσιολογικά επίπεδα. Τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης ευνοούν την αποθήκευση λίπους και σε κάποιες γυναίκες αυξάνουν την πείνα. Ταυτόχρονα, η ινσουλίνη διεγείρει τις ωοθήκες να παράγουν ανδρογόνα.

Τα ανδρογόνα ευνοούν την εναπόθεση λίπους στην κοιλιά. Αυτό το λίπος είναι ορμονικά ενεργό και αυξάνει με τη σειρά του την αντίσταση στην ινσουλίνη. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος, στον οποίο η ινσουλίνη, τα ανδρογόνα και το βάρος ενισχύουν το ένα το άλλο. Μελέτες δείχνουν επίσης αλλαγές στις ορμόνες που ρυθμίζουν την πείνα και τον κορεσμό. Ο κακός ύπνος, το στρες, η πεσμένη διάθεση και ορισμένα φάρμακα κάνουν τον έλεγχο του βάρους ακόμη δυσκολότερο.

Επηρεάζονται και οι αδύνατες γυναίκες

Η αντίσταση στην ινσουλίνη δεν είναι μόνο θέμα βάρους. Σε μια μελέτη με την πιο ακριβή μέθοδο μέτρησης, περίπου το 75% των αδύνατων γυναικών με το Σύνδρομο είχε αντίσταση στην ινσουλίνη, και σχεδόν όλες οι γυναίκες με αυξημένο βάρος. Γι' αυτό ο μεταβολικός έλεγχος αφορά και τις αδύνατες γυναίκες. Το φυσιολογικό βάρος δεν σημαίνει αυτόματα υγιή μεταβολισμό.

Τι πετυχαίνει η απώλεια βάρους

Στις γυναίκες με αυξημένο βάρος, μια απώλεια μόλις 5-10% του σωματικού βάρους μπορεί να αλλάξει πολλά. Ο κύκλος γίνεται συχνά πιο κανονικός, η ωορρηξία επανέρχεται, τα ανδρογόνα μειώνονται, και βελτιώνονται το σάκχαρο, τα λιπίδια και η αρτηριακή πίεση. Βελτιώνονται επίσης οι πιθανότητες εγκυμοσύνης και η πορεία της.

Ο στόχος δεν χρειάζεται λοιπόν να είναι ένα «ιδανικό βάρος». Μια μικρή αλλαγή που διαρκεί έχει μεγαλύτερη αξία από μια μεγάλη απώλεια βάρους που χάνεται μετά από λίγους μήνες. Για τις γυναίκες με φυσιολογικό βάρος, ο στόχος είναι να αποφευχθεί η αύξηση του βάρους και να βελτιωθεί ο μεταβολισμός με την άσκηση.

Βάρος και λιπώδες ήπαρ

Η αντίσταση στην ινσουλίνη και το λίπος στην κοιλιά αυξάνουν στο Σύνδρομο και τον κίνδυνο για λιπώδες ήπαρ. Η πάθηση ονομάζεται σήμερα μεταβολική νόσος του ήπατος (MASLD) και αφορά περίπου το 40% των γυναικών με το Σύνδρομο. Για πολλά χρόνια δεν δίνει συμπτώματα, αλλά αυξάνει τον κίνδυνο για νόσο της καρδιάς και των αγγείων. Η συχνότητα, οι επιπτώσεις και ο έλεγχος του λιπώδους ήπατος περιγράφονται αναλυτικά στο άρθρο Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, διαβήτης και μεταβολικό σύνδρομο.

Το βάρος είναι εδώ το πιο σημαντικό σημείο της θεραπείας. Στα πρώτα στάδια η πάθηση μπορεί να υποχωρήσει. Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή οδηγία του 2024, απώλεια 5% του βάρους μειώνει το λίπος στο ήπαρ, απώλεια 7–10% μειώνει τη φλεγμονή και απώλεια πάνω από 10% μπορεί να βελτιώσει και την ίνωση. Η απώλεια βάρους και η άσκηση είναι η πιο αποτελεσματική θεραπεία.

Βάρος και επιθυμία για παιδί

Σε γυναίκες με αυξημένο βάρος που επιθυμούν εγκυμοσύνη, η απώλεια βάρους πριν από τη σύλληψη βελτιώνει την ωορρηξία και μειώνει τον κίνδυνο για διαβήτη κύησης και υπέρταση στην εγκυμοσύνη. Η απώλεια βάρους δεν πρέπει όμως να καθυστερεί για πολλούς μήνες μια αναγκαία θεραπεία γονιμότητας, ιδιαίτερα μετά τα 35. Ο χρόνος είναι και αυτός παράγοντας. Περισσότερα στο άρθρο «Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και υπογονιμότητα».

Η διατροφή

Σύμφωνα με την οδηγία, δεν υπάρχει ειδική «δίαιτα για το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών» που να είναι καλύτερη από τις άλλες. Σημασία έχει μια ισορροπημένη διατροφή, που η γυναίκα μπορεί να εντάξει μακροχρόνια στην καθημερινότητά της και που ταιριάζει στην κουλτούρα, στις προτιμήσεις και στις δυνατότητές της. Για την απώλεια βάρους χρειάζεται ένα μέτριο ενεργειακό έλλειμμα, ανεξάρτητα από τη σύνθεση της διατροφής.

Οι πολύ αυστηρές δίαιτες στο Σύνδρομο οδηγούν συχνά σε έναν φαύλο κύκλο: η γυναίκα χάνει γρήγορα βάρος, μετά το ξαναπαίρνει, συχνά και περισσότερο από πριν, και ο κύκλος επαναλαμβάνεται (yo-yo effect). Οι δίαιτες αυτές μπορούν επίσης να προκαλέσουν διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά. Η οδηγία συστήνει στον γιατρό να σκεφτεί το ενδεχόμενο διατροφικής διαταραχής πριν από κάθε αλλαγή της διατροφής. Περισσότερα στο άρθρο Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και ποιότητα ζωής.

Στα social media κυκλοφορούν πολλές «δίαιτες για PCOS», προγράμματα «αποτοξίνωσης» και συμπληρώματα που υπόσχονται γρήγορα αποτελέσματα. Δεν έχουν επιστημονική τεκμηρίωση, συχνά κοστίζουν πολλά και αφήνουν στη γυναίκα την αίσθηση ότι απέτυχε. Δεν έχει επίσης αποδειχθεί ότι βοηθά στο Σύνδρομο η αποφυγή ολόκληρων ομάδων τροφίμων, όπως η γλουτένη ή τα γαλακτοκομικά, όταν δεν υπάρχει δυσανεξία.

Η άσκηση

Στο Σύνδρομο, η άσκηση δρα ακόμη και χωρίς απώλεια βάρους. Βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη, το σάκχαρο, τα λιπίδια, τη φυσική κατάσταση και τη διάθεση. Η οδηγία υιοθετεί τις συστάσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας: τουλάχιστον 150 έως 300 λεπτά μέτριας άσκησης την εβδομάδα ή 75 έως 150 λεπτά έντονης άσκησης, και επιπλέον ασκήσεις ενδυνάμωσης δύο ημέρες την εβδομάδα. Για την απώλεια βάρους και για να μην ξαναπάρει η γυναίκα βάρος, χρειάζεται συνήθως περισσότερη άσκηση.

Εξίσου σημαντικό είναι να μειωθεί το πολύωρο κάθισμα. Κάθε επιπλέον κίνηση στην καθημερινότητα μετράει. Η καλύτερη μορφή άσκησης είναι αυτή που η γυναίκα κάνει με ευχαρίστηση και μπορεί να συνεχίσει.

Το στίγμα του βάρους

Η οδηγία του 2023 δίνει ιδιαίτερη προσοχή στο στίγμα του βάρους. Πολλές γυναίκες με το Σύνδρομο δέχονται επικρίσεις για το βάρος τους, ακόμη και σε ιατρεία. Η εμπειρία αυτή οδηγεί τις γυναίκες να αποφεύγουν τα ραντεβού, να απομονώνονται και να διακόπτουν τη θεραπεία. Γι' αυτό η οδηγία συστήνει στον γιατρό να συζητά το βάρος μόνο με τη συναίνεση της γυναίκας, με σεβασμό, χωρίς απόδοση ευθυνών και με έμφαση στην υγεία και όχι στον αριθμό της ζυγαριάς.

Η φαρμακευτική θεραπεία

Μετφορμίνη. Η μετφορμίνη βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη και μπορεί να βοηθήσει σε μια μικρή απώλεια βάρους στις γυναίκες με αυξημένο βάρος. Η επίδρασή της στο βάρος είναι όμως μικρή. Η οδηγία βλέπει το μεγαλύτερο όφελος στις γυναίκες με αυξημένο μεταβολικό κίνδυνο. Συχνές παρενέργειες αφορούν το στομάχι και το έντερο. Σε μακροχρόνια χρήση, ο έλεγχος της βιταμίνης B12 έχει νόημα.

Φάρμακα για την απώλεια βάρους. Η οδηγία του 2023 αναφέρει για πρώτη φορά τα φάρμακα για την απώλεια βάρους, κυρίως τους αγωνιστές των υποδοχέων GLP-1, ως επιλογή για ενήλικες γυναίκες με αυξημένο βάρος, μαζί με αλλαγές στον τρόπο ζωής. Οι πρώτες μελέτες στο Σύνδρομο δείχνουν σημαντική απώλεια βάρους, πιο κανονικό κύκλο και χαμηλότερα ανδρογόνα. Ο αριθμός των μελετών αυξάνεται γρήγορα, λείπουν όμως ακόμη μεγάλες μακροχρόνιες μελέτες. Κατά τη θεραπεία χρειάζεται ασφαλής αντισύλληψη. Όταν υπάρχει επιθυμία για παιδί, η γυναίκα σταματά αυτά τα φάρμακα έγκαιρα πριν από τη σύλληψη. Μετά τη διακοπή, σε πολλές γυναίκες το βάρος αυξάνεται ξανά.

Μια μετα-ανάλυση του 2026 στο European Journal of Endocrinology, με 11 τυχαιοποιημένες μελέτες, βρήκε ότι οι αγωνιστές GLP-1 μειώνουν τον δείκτη μάζας σώματος κατά περίπου 2 μονάδες σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο και φαίνεται να κάνουν τον κύκλο πιο τακτικό. Η βεβαιότητα των δεδομένων είναι όμως χαμηλή, γιατί οι περισσότερες μελέτες ήταν μικρές και σύντομες. Οι συχνότερες παρενέργειες αφορούν το στομάχι και το έντερο και είναι συνήθως ήπιες. Σύμφωνα με τις πληροφορίες προϊόντος, η σεμαγλουτίδη πρέπει να διακόπτεται τουλάχιστον δύο μήνες πριν από μια προγραμματισμένη εγκυμοσύνη. Η τιρζεπατίδη μπορεί να μειώσει την αποτελεσματικότητα του αντισυλληπτικού χαπιού, κυρίως τις πρώτες τέσσερις εβδομάδες και μετά από κάθε αύξηση της δόσης. Σε αυτές τις περιόδους χρειάζεται επιπλέον μέθοδος αντισύλληψης.

Χειρουργική επέμβαση. Σε σοβαρή παχυσαρκία μπορεί να εξεταστεί χειρουργική επέμβαση για απώλεια βάρους. Συχνά βελτιώνει και τον κύκλο και τον μεταβολισμό. Μετά την επέμβαση, η γυναίκα πρέπει να αποφύγει την εγκυμοσύνη στη φάση της γρήγορης απώλειας βάρους, και μια εγκυμοσύνη αργότερα χρειάζεται ιδιαίτερη παρακολούθηση.

Η τυχαιοποιημένη μελέτη BAMBINI (The Lancet, 2024) σύγκρινε σε 80 γυναίκες με το Σύνδρομο και σοβαρή παχυσαρκία τη χειρουργική επέμβαση με τη φαρμακευτική θεραπεία και τον τρόπο ζωής. Σε έναν χρόνο, η διάμεση τιμή των αυθόρμητων ωορρηξιών ήταν 6 μετά το χειρουργείο και 2 στην άλλη ομάδα. Οι επιπλοκές ήταν όμως συχνότερες μετά το χειρουργείο, περίπου 67% έναντι 30%, χωρίς μόνιμες συνέπειες. Η απόφαση για χειρουργείο είναι επομένως εξατομικευμένη και χρειάζεται συνεργασία με εξειδικευμένο κέντρο.

Ινοσιτόλη και συμπληρώματα. Η οδηγία θεωρεί ακόμη την ινοσιτόλη και τα άλλα συμπληρώματα πειραματική θεραπεία. Σαφές όφελος για το βάρος δεν έχει αποδειχθεί. Η χρήση τους χρειάζεται συζήτηση με ρεαλιστικές προσδοκίες και δεν αντικαθιστά μια θεραπεία με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα.

Η προσέγγιση του ιατρείου

Πηγές: International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome (Monash University, ESHRE, ASRM, 2023); Teede HJ et al., Human Reproduction 2023. Lim SS et al., Overweight, obesity and central obesity in women with polycystic ovary syndrome, Human Reproduction Update 2012. Teede HJ et al., Longitudinal weight gain in women identified with polycystic ovary syndrome, Obesity 2013. Stepto NK et al., Women with polycystic ovary syndrome have intrinsic insulin resistance on euglycaemic–hyperinsulaemic clamp, Human Reproduction 2013. WHO – Guidelines on physical activity and sedentary behaviour (2020). GLP-1 receptor agonist treatment in women with polycystic ovary syndrome – a systematic review and meta-analysis, European Journal of Endocrinology 2026. Samarasinghe SNS et al., Bariatric surgery for spontaneous ovulation in women living with polycystic ovary syndrome: the BAMBINI randomised controlled trial, The Lancet 2024. Chang RJ, Kazer RR, Polycystic Ovary Syndrome, The Global Library of Women's Medicine (GLOWM). EMA – Wegovy (σεμαγλουτίδη) και Mounjaro (τιρζεπατίδη), πληροφορίες προϊόντος. EASL–EASD–EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD), Journal of Hepatology 2024.