Περιεμμηνόπαυση και εμμηνόπαυση

Τι είναι η εμμηνόπαυση

Η εμμηνόπαυση είναι το φυσικό τέλος της αναπαραγωγικής ζωής της γυναίκας. Οι ωοθήκες σταδιακά σταματούν να ανταποκρίνονται στις ορμόνες της υπόφυσης, η παραγωγή οιστρογόνων μειώνεται και η περίοδος σταματά. Η εμμηνόπαυση ορίζεται αναδρομικά: όταν δεν έχει έρθει περίοδος για 12 συνεχόμενους μήνες. Η μέση ηλικία είναι τα 51 έτη, και στις περισσότερες γυναίκες συμβαίνει μεταξύ 45 και 55 ετών. Η εμμηνόπαυση είναι μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, που σηματοδοτεί την έναρξη μιας ολόκληρης περιόδου της ζωής της γυναίκας.

Επειδή υποδοχείς οιστρογόνων υπάρχουν σχεδόν σε όλο τον οργανισμό, η μείωσή τους δεν επηρεάζει μόνο την περίοδο. Επηρεάζει τον εγκέφαλο, την καρδιά, τα αγγεία, τα οστά, το δέρμα, το ουροποιητικό σύστημα και τον μεταβολισμό.

Τα στάδια

Η περιεμμηνόπαυση είναι η μεταβατική περίοδος πριν από την τελευταία περίοδο και διαρκεί έως 12 μήνες μετά από αυτήν. Χωρίζεται σε δύο φάσεις, την πρώτη και τη δεύτερη φάση της περιεμμηνόπαυσης, ανάλογα με τη συχνότητα της περιόδου, και μπορεί να ξεκινήσει ήδη από την ηλικία των 38 έως 40 ετών. Στην πρώτη φάση της περιεμμηνόπαυσης η έκκριση των οιστρογόνων είναι διαταραγμένη, με ημερήσιες διακυμάνσεις που συχνά προκαλούν έντονα συμπτώματα, όπως ευαισθησία στο στήθος, πιο έντονες περιόδους, συμπτώματα τύπου προεμμηνορροϊκού συνδρόμου και αλλαγές στη διάθεση και στον ύπνο. Παρά τα έντονα συμπτώματα, η περίοδος παραμένει σχετικά σταθερή. Στη δεύτερη φάση της περιεμμηνόπαυσης οι ωορρηξίες αρχίζουν να απουσιάζουν και η περίοδος γίνεται ακανόνιστη, μεταβαίνοντας σταδιακά προς την εμμηνόπαυση. Σε αυτή τη φάση οι εξάψεις και οι νυχτερινές εφιδρώσεις γίνονται συχνότερες και κορυφώνονται στο τέλος της και στα πρώτα χρόνια μετά την εμμηνόπαυση. Η δεύτερη φάση διαρκεί 1 έως 3 χρόνια.

Η περιεμμηνόπαυση σηματοδοτεί το πέρασμα από την αναπαραγωγική στη μη αναπαραγωγική φάση της ζωής της γυναίκας και είναι ένα παράθυρο ευκαιρίας (Window of opportunity). Η σωστή προσέγγιση σε αυτή τη φάση μπορεί να εξασφαλίσει μεγαλύτερο και καλύτερο προσδόκιμο ζωής. Φαίνεται επίσης ότι η έναρξη ορμονικής υποκατάστασης σε συγκεκριμένη φάση μέσα σε αυτή την περίοδο μπορεί να έχει διαφορετικά αποτελέσματα (Timing hypothesis). Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για την καρδιαγγειακή και τη νοητική λειτουργία στο μέλλον.

Όταν η εμμηνόπαυση συμβαίνει μεταξύ 40 και 45 ετών, ονομάζεται πρώιμη εμμηνόπαυση. Πριν από τα 40 ονομάζεται πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια και, σύμφωνα με την ESHRE (2024), αφορά περίπου το 3-4% των γυναικών. Μπορεί να είναι αυτόματη ή να οφείλεται σε χειρουργική επέμβαση, χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία. Σε αυτή την περίπτωση η ορμονική υποκατάσταση συστήνεται τουλάχιστον έως την ηλικία της φυσιολογικής εμμηνόπαυσης, γύρω στα 51 έτη, για την προστασία των οστών, της καρδιάς και του εγκεφάλου. Περισσότερα στο άρθρο Πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια.

Τα συμπτώματα

Περίπου το 80% των γυναικών έχει συμπτώματα. Διαρκούν κατά μέσο όρο περίπου τέσσερα χρόνια μετά την τελευταία περίοδο, όμως στο 10% των γυναικών μπορεί να διαρκέσουν έως και δώδεκα χρόνια. Σημαντικό ποσοστό γυναικών έχει ακόμη συμπτώματα στα 60 με 65 έτη.

Τα πιο γνωστά είναι οι εξάψεις και οι νυχτερινές εφιδρώσεις, που μπορούν να διαταράξουν σοβαρά τον ύπνο και την καθημερινότητα. Συχνά υπάρχουν επίσης διαταραχές ύπνου, κόπωση, πόνοι στις αρθρώσεις και στους μύες, πονοκέφαλοι και αίσθημα παλμών. Στον ψυχισμό εμφανίζονται εναλλαγές διάθεσης, ευερεθιστότητα, άγχος, πεσμένη διάθεση, δυσκολία συγκέντρωσης, προβλήματα μνήμης και η λεγόμενη «νοητική θολούρα». Η μείωση των οιστρογόνων επηρεάζει και την περιοχή του κόλπου και της ουροδόχου κύστης, με ξηρότητα, πόνο στη σεξουαλική επαφή, συχνουρία, ακράτεια και επαναλαμβανόμενες ουρολοιμώξεις. Η σεξουαλική επιθυμία συχνά μειώνεται.

Τα συμπτώματα αυτά δεν χρειάζεται απλώς να υπομένονται. Επηρεάζουν την οικογένεια, τη δουλειά, τις σχέσεις και τη σεξουαλική ζωή, και υπάρχουν αποτελεσματικές λύσεις.

Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις

Η εμμηνόπαυση δεν αφορά μόνο τα συμπτώματα, αλλά και την υγεία των επόμενων δεκαετιών.

Σύμφωνα με όσα αναφέρουν οι ίδιες οι γυναίκες, τα θέματα υγείας που τις απασχολούν περισσότερο στην εμμηνόπαυση είναι, κατά σειρά σημασίας: το σωματικό βάρος, ο καρκίνος, η υγεία της καρδιάς και των οστών, η κατάσταση του δέρματος, η ακράτεια, η ψυχική υγεία (μαζί με τις νοητικές ικανότητες) και η σεξουαλική λειτουργία.

Τα οστά χάνουν μάζα γρηγορότερα, με αυξημένο κίνδυνο οστεοπόρωσης και καταγμάτων. Η καρδιά και τα αγγεία χάνουν την προστασία των οιστρογόνων, και η καρδιαγγειακή νόσος γίνεται η συχνότερη αιτία θανάτου στις γυναίκες, πολύ συχνότερη από τον καρκίνο του μαστού. Ο μεταβολισμός αλλάζει: το λίπος συγκεντρώνεται περισσότερο στην κοιλιά, και αυξάνεται ο κίνδυνος για μεταβολικό σύνδρομο, σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και υπέρταση. Τα χαμηλά οιστρογόνα συνδέονται επίσης με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, ενώ ο ρόλος τους στη λειτουργία του εγκεφάλου μελετάται ενεργά.

Γι' αυτό η σωστή αντιμετώπιση της εμμηνόπαυσης έχει δύο στόχους: την ανακούφιση από τα συμπτώματα και την πρόληψη για το μέλλον.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Σε γυναίκες άνω των 45 ετών η διάγνωση βασίζεται στα συμπτώματα και στις αλλαγές της περιόδου. Ορμονικές εξετάσεις συνήθως δεν χρειάζονται για τη διάγνωση, γιατί στην περιεμμηνόπαυση οι τιμές αλλάζουν από μέρα σε μέρα και ένα μεμονωμένο αποτέλεσμα μπορεί να παραπλανήσει. Οι εξετάσεις έχουν θέση σε γυναίκες κάτω των 45 ετών, μετά από υστερεκτομή, ή όταν τα συμπτώματα δεν είναι σαφή. Ο εργαστηριακός έλεγχος είναι πάντως χρήσιμος για την εκτίμηση του μεταβολικού και καρδιαγγειακού κινδύνου πριν από την επιλογή θεραπείας.

Αντισύλληψη

Στην περιεμμηνόπαυση εγκυμοσύνη είναι ακόμη δυνατή. Κάτω των 50 ετών η αντισύλληψη συνεχίζεται έως ότου περάσουν δύο χρόνια χωρίς περίοδο, άνω των 50 ετών έως ότου περάσει ένας χρόνος. Η ορμονική υποκατάσταση στην εμμηνόπαυση δεν είναι αντισύλληψη, μπορεί όμως να συνδυαστεί με αντισυλληπτική μέθοδο.

Τι μπορεί να κάνει η ίδια η γυναίκα

Ο τρόπος ζωής είναι η βάση κάθε θεραπείας. Η τακτική άσκηση, περίπου 150 λεπτά μέτριας έντασης την εβδομάδα, με ασκήσεις ενδυνάμωσης δύο φορές την εβδομάδα, βοηθά στα συμπτώματα, στα οστά, στο βάρος και στη διάθεση. Η μεσογειακή διατροφή, με αρκετό ασβέστιο και βιταμίνη D, προστατεύει καρδιά και οστά. Το κάπνισμα επιδεινώνει τις εξάψεις και αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου. Το αλκοόλ επιδεινώνει τα συμπτώματα και αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού, γι' αυτό καλό είναι να περιορίζεται, με αρκετές ημέρες την εβδομάδα χωρίς αλκοόλ. Η διατήρηση φυσιολογικού βάρους είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί η παχυσαρκία είναι πλέον από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για καρκίνο.

Οι θεραπευτικές επιλογές

Η ορμονική υποκατάσταση στην εμμηνόπαυση είναι η πιο αποτελεσματική θεραπεία για τα συμπτώματα και, για τις περισσότερες γυναίκες, μια επιλογή χαμηλού κινδύνου. Μπορεί να είναι ένα ισχυρό εργαλείο. Με σωστή χρήση μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής και να μειώσει τη συνολική θνησιμότητα. Δεν ενδείκνυται για όλες τις γυναίκες, και για κάθε γυναίκα η επιλογή της θεραπείας πρέπει να είναι εξατομικευμένη. Αναλυτικές πληροφορίες υπάρχουν στη χωριστή σελίδα:

Ορμονική υποκατάσταση στην εμμηνόπαυση →

Για γυναίκες που δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να λάβουν ορμόνες υπάρχουν μη ορμονικές επιλογές. Νεότερα φάρμακα δρουν απευθείας στο κέντρο θερμορύθμισης του εγκεφάλου (ανταγωνιστές του υποδοχέα νευροκινίνης): η φεζολινετάντη, εγκεκριμένη στην Ευρώπη από το 2023, και η ελινζανετάντη, εγκεκριμένη από το 2025. Μειώνουν σημαντικά τις εξάψεις και τις νυχτερινές εφιδρώσεις. Η φεζολινετάντη απαιτεί έλεγχο της ηπατικής λειτουργίας. Ορισμένα αντικαταθλιπτικά, η γκαμπαπεντίνη και η κλονιδίνη μπορούν επίσης να βοηθήσουν, έχουν όμως συχνότερα παρενέργειες. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία έχει καλή τεκμηρίωση για τη διάθεση, το άγχος, τον ύπνο και τις εξάψεις.

Τα φυτικά σκευάσματα και τα συμπληρώματα (ισοφλαβόνες σόγιας, κόκκινο τριφύλλι, black cohosh, λάδι νυχτολούλουδου) έχουν περιορισμένη ή αντιφατική τεκμηρίωση. Επειδή μπορούν να αλληλεπιδράσουν με άλλα φάρμακα και η σύνθεσή τους δεν ελέγχεται πάντα, η χρήση τους χρειάζεται συζήτηση με τον γιατρό.

Για την ξηρότητα του κόλπου υπάρχουν τοπικά οιστρογόνα, που είναι ασφαλή και μπορούν να χρησιμοποιηθούν μακροχρόνια, καθώς και μη ορμονικά ενυδατικά και λιπαντικά.

Ιατρογενής εμμηνόπαυση μετά από θεραπεία για καρκίνο

Σε πολλές γυναίκες η εμμηνόπαυση δεν έρχεται φυσικά, αλλά ως συνέπεια της θεραπείας για καρκίνο. Έρχεται συχνά απότομα και σε νεαρή ηλικία, και τα συμπτώματα είναι συνήθως πιο έντονα. Μετά από χημειοθεραπεία όμως δεν μπαίνουν όλες οι γυναίκες σε εμμηνόπαυση. Αναλυτικές πληροφορίες υπάρχουν στη χωριστή σελίδα:

Ιατρογενής εμμηνόπαυση →

Εμμηνόπαυση και εργασία

Οι γυναίκες στην περιεμμηνόπαυση και στην εμμηνόπαυση αποτελούν ένα πολύ δυναμικό κομμάτι της κοινωνίας, με μεγάλη εμπειρία, και οι απαιτήσεις από αυτές είναι ιδιαίτερα αυξημένες. Χρειάζεται να είναι δυνατές σωματικά και ψυχικά, για να ανταποκριθούν σε ένα δύσκολο και ανταγωνιστικό περιβάλλον αλλά και για να απολαμβάνουν τη ζωή τους. Πολλές γυναίκες δυσκολεύονται στη δουλειά λόγω κόπωσης, μειωμένης συγκέντρωσης, προβλημάτων μνήμης ή χαμηλής αυτοπεποίθησης, και συχνά δεν μιλούν γι' αυτό από αμηχανία.

Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει μεγάλο ζήτημα το πώς μπορούν να υποστηριχθούν αυτές οι γυναίκες στον χώρο εργασίας και πώς μπορούν να σπάσουν τα ταμπού της εμμηνόπαυσης, που φοβίζουν τις γυναίκες να μιλήσουν ανοιχτά. Μια ανοιχτή συζήτηση με τον εργοδότη για μικρές προσαρμογές, όπως ευέλικτο ωράριο ή θέση εργασίας με καλό αερισμό, μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά.

Ο γιατρός πρέπει να είναι το στήριγμα της γυναίκας και στον χώρο εργασίας της, και η γυναίκα πρέπει να ζητά τη στήριξή του για ό,τι η ίδια χρειαστεί.

Κάθε γυναίκα είναι διαφορετική

Κάθε γυναίκα βιώνει την εμμηνόπαυση με τον δικό της τρόπο. Δεν υπάρχει μία θεραπεία για όλες, αλλά μια εξατομικευμένη απόφαση που λαμβάνει υπόψη τα συμπτώματα, το ιστορικό, τους κινδύνους και τις επιθυμίες της γυναίκας. Η γυναίκα μπορεί να βρει βοήθεια και δεν χρειάζεται να υπομένει κανένα σύμπτωμα.

Η προσέγγιση του ιατρείου

Πηγές: NICE – Menopause: identification and management, NG23 (2015, ενημέρωση 2024). The Menopause Society – Hormone Therapy Position Statement (2022). EMA – Veoza (fezolinetant) και Lynkuet (elinzanetant), πληροφορίες προϊόντος. ESHRE – Premature Ovarian Insufficiency, κατευθυντήριες οδηγίες (2024). STRAW+10 – Stages of Reproductive Aging Workshop (Harlow et al., 2012). Cochrane – Boardman et al. (2015), ορμονική υποκατάσταση και καρδιαγγειακή νόσος. WHI – Cauley et al., JAMA 2003 (κατάγματα). WHIMS – Shumaker et al., JAMA 2003 (άνοια). KEEPS – Gleason et al., PLOS Medicine 2024 (νοητική λειτουργία). Heinemann LAJ et al., The Menopause Rating Scale (MRS): reliability of scores of menopausal complaints, Health and Quality of Life Outcomes 2003. Heinemann K et al., The Menopause Rating Scale (MRS) scale: a methodological review, Health and Quality of Life Outcomes 2004. ESHRE – Guideline Premature Ovarian Insufficiency (2024).